‌وند، مافی‌وند، بهتولی‌وند، قوریه‌وند، خلیل‌وند، خواجه‌وند، زبیره‌وند، نانکی‌وندو بوجولوند بودند، که درگذشته جزوپشتکوه لرستان به شمارمی‌آمدند. این اقوام درمنطقه هلیلان استان ایلام تا استان کرمانشاهان ساکن بوده‌اند، همچنین محدوده زبان لکی ازمنطقه، رازان درشمال شرقی خرم‌آباد شروع و به صورت نیم دایره‌ای تاغرب ادامه یافته است. این مناطق درلرستان شامل: هرو، الیشتر، خاوه ودلفان را در برگرفته است، سپس ازکرمانشاه مناطق هرسین، قسمت جنوبی هرسین درودفرامان (این منطقه امروزه درکنارجاده هرسین کرمانشاه قراردارد)، عثمان‌وند و جلال‌وند را دربرمی‌گیرد. زبان لکی مناطق لرستان باگویش‌های: گورانی وکرمانشاهی همبستگی فراوانی دارد. (ر. ک. امان اللهی بهاروند، 1385: 55 – 57).
زبان کردی نام یک دسته از زبان‌هاولهجه‌های مردم ساکن درنواحی کردنشین کشورهای: عراق، ایران و ترکیه است وبه دودسته تقسیم می‌شوند: 1-کردی دِمْلی که خاص نواحی غربی است. 2- کردی گورانی خاص نواحی جنوبی است وخودشان به لهجه‌های مختلفی تقسیم می‌شوند ودر زبان کردی گورانی بیشتر کتب مذاهب اهل حق بدان نوشته می‌شود. زبان کردی اخص را کرمانجی می‌نامندکه به لهجه‌های مختلفی به نام مُکری، سلیمانیه‌ای، سنندجی، کرمانشاهی و زندی تقسیم می‌شوند. زبان کردی شمالی بالهجه غربی یکی است ومردم این منطقه ادبیات خود را به این زبان می‌نویسند، امّا با این همه بازهم مانند اکثر زبان‌های دنیا از تأثیر زبان همسایگانش درامان نمانده است.
زبان و لهجه‌های جنوبی شامل زبان فارسی میانه(پهلوی) که از زبان پارسی سرچشمه می‌گیرد، آثارزبان فارسی میانه پهلوی مربوط به بعدازظهوراسلام است. این زبان ازنظرسیاسی، اجتماعی ومذهبی تحت نفوذ دین اسلام قرار می‌گیرد، دستوروقواعد زبان فارسی دنباله همان زبان فارسی میانه پهلوی است. زبان فارسی تنها زبانی است که تحت تاثیر لهجه‌های ایرانی نواحی شرقی قرارگرفته است، همچنین لهجه‌های جنوبی که شامل زبان‌های: لری وبختیاری است به زبان(لری) معروف شده‌اند، امّا این لهجه‌ها گسترش چندانی نداشته‌اند. لری امروزی نسبت به لری گذشته بسیار ساده شده و صورت تصریفی این لهجه‌ها از بین رفته است، تاجایی که صورت افعال در لهجه‌ها بسیار ساده شده است. صورت‌های تازه‌ای برای ادای تفاوت زبان‌ها و وجوه افعال رواج یافته است ولهجه لری از دوماده ماضی ومضارع ساخته می‌شود. (ر.ک. یارشاطر احسان، 1373: 18 – 20)
برخی از طوایف لرستان به زبان لکی تکلم میکنند، که به گویش (کلهری) یعنی شاخه ای ازگویشهایی که به اصطلاح(کردی جنوبی) نامیده میشوند پیوند دارد. قدیمیترین منبعی که ازشعبات ایرانیان باستان یعنی پارسیان و مادها نام می برد، (کتاب تاریخ) نوشته هرودت مورخ نامداریونانی است، که متجاوز از2400 سال پیش می زیسته است. ظاهراً ازمنطقه قیلاب لرستان دیدن کرده است ازده طایفه پارسی که لرها جزوآنها به شمارمی آیندنام برده است.(ر.ک. امان اللهی بهاروند، 1385: 128 – 129)
لکها ازنظرفرهنگ ومنش با لرها همانند هستند ودرتمام وجوه اعتقادی وکنش‌های فرهنگی و بومی با یکدیگر همسان و هم رفتارند. از قدیمی‌ترین آثاری که واژه‌های لکی و لری درآن فراوان به کار رفته دوبیتی‌های: باباطاهر و قطران تبریزی است. لکی زبان شعر و بیان حال، عشق و اعتقاد و یا حماسه و احساس بوده است. ازاین روتعدادی دیوان شعربه زبان لکی درلرستان به چاپ رسیده است. ازجمله دیوان ملاپریشان لک، توسط اسفندیار غضنفری، سروده‌های یارسان توسط ماشااله سوری و…. لک نام قوم اصیل ایرانی است، که دردره سیمره حد فاصل بین استان‌های: همدان درشمال وخوزستان درجنوب ایران ساکنند. قدیمی‌ترین تمدن شناخته شده بشری درکنارهای رودخانه سیمره وکوه‌هاودره‌های اطراف آن بوده است. زبان لکی زبانی است: کهن که پر ازواژه هاواصطلاحات است، وواژه‌های بیگانه کمتردرآن راه یافته است.
زبان ساکنین دره سیمره شامل سه زبان: لکی‌، لری وکردی است، همه آنها ازیک ریشه اند امّا لکی درغرب بیشترگسترش یافته است. “اگر منظور از از این که این سه زبان از یک ریشه فارسی پهلوی باستان باشد درست است، ولی لکی و کردی از ریشه ی خانواده های شمال غربی {قوم ماد}است، ولری از ریشه و خانواده های جنوب غربی {قوم پارسی} است.” (نظر دکتر عزت الله سپهوند) ویژگی زبان لکی ایستادگی ومقاومت در برابر واژه‌های بیگانه است، برخلاف زبان فارسی که واژه‌های بیگانه‌ی زیادی درآن راه یافته است. امروزه ساکنین دره سیمره شهرنشینانی چون؛ هرسین، صحنه، بیستون و… به زبان لکی صحبت می‌کنند. زبان لکی به زبانهای ایران باستان وحتی فارسی امروزی بسیارنزدیک وازحیث کثرت لغات وواژه‌ها بسیارغنی است. زبان لکی به پهلوی بسیارنزدیک است. لازم به ذکراست ساکنین دره سیمره امروزه شامل: سنجابی، کلهر، ماهیدشت، شیروان چَرْدَا وُل، ایلام،سرابله، مهران، دهلران، کندوله و… می‌باشد، که در گذشته‌ها به زبان لکی صحبت می‌کرده‌اند. امّا امروزه به زبان‌های کردی، کلهری وسنجابی صحبت می‌کنند. برخی از زبان‌ها دچارآمیختگی شده‌اند مانند: کردی با لکی، لکی با لری به عنوان مثال دینوری‌ها واهالی بیستون که درمرز لکستان باکردهای کامیاران وکرمانشاه قرارگرفته‌اند، باگویش ناشناخته‌ای بامشخصات لکی وکردی صحبت می‌کنند. ساکنین دینورمیان سه زبان؛ یعنی لک‌های صحنه وهرسین وکردهای کردستان وترک‌های سنقر قرارگرفته‌اند، که ازنوعی گویش بی‌پایه واساس رنج می‌برند. حتی سلسله کریم خان زنداصیل‌ترین سلسله ایرانی است، کریم‌خان زند وصادق خان فرزندان، ایناق خان ازبرگزیدگان طایفه لک بوده‌اند. این‌ها همه دال براصالت وریشه داربودن زبان لکی است.(ر.ک. رحیمی عثمانوندی، 1379: 47 – 50)
دونظریه مختلف درمورد زبان لکی وجود دارد: یکی لکی راجزکردی جنوبی دانسته‌اند؛ درحالی که گویش‌های کردی جنوبی چون، کلهر، کرمانشاهی و ایلامی هرسه شاخه‌ای از زبان لکی هستند. دیگری لکی را با اورامی یکی دانسته‌اند، این نظریه درست‌تر به نظرمی‌رسد، بایدیادآورشدزبان لکی زیرمجموعه زبان اورامی نیست. این دوزبان هردوبجای مانده اززبان های ایران باستان چون اشکانی وساسانی هستند. زبان لکی وگویش‌های مختلف آن عبارتنداز: 1-لکی کهن زبان ایلام باستان 2-زبان لکی فعلی شامل: فَهْله، پَهلَه، پَهلوی و لکی اوستا. 3-لکی اهوراییان شامل: هورایی، اورامی و اوجی. (ر.ک. کوچکی رشید، 1387: 25)
ادبیات ازدیربازبه دوصورت کتبی و شفاهی بوده است، اما به علت ساختار وگویش لکی مشکلاتی در نوشتار این ادبیات غنی وجود داشته است. ادبیات به صورت شفاهی(فولکور)یا سینه به سینه بوده و ترانه‌ها، شعر، آواز، افسانه، قصه، اسطوره و یا باورها به مدد حافظه از نسلی به نسلی دیگر منتقل شده است. لرستان از نظر ادبیات مکتوب ضعیف بوده، کمتر اثری از مردمان این سرزمین بر جای مانده است. علت آن هم مسایل؛ اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی لرستان بوده است، که درشیوه گفتار و نوشتار مردم لرستان بی‌تاثیر نبوده است. دردوره اتابکان به دلیل حاکمیت اتابکان شیوه زندگی مردم ساده و بی‌پیرایه بوده است، درنتیجه دیوان‌هایی ازآنان برجای مانده است. شاعرمعروف دوره اتابکان لرکوچک ملاپریشان است، اصالتاً ایشان از مردم لرستان منطقه دلفان بوده، که در نیمه دوم قرن هشتم می‌زیسته است و به زبان شیوای لکی شعرسُرایی می‌کرده است.(ر. ک. خودگو، 1378: 169 – 174)
لَک: [لَ]{اِخ} طایفه‌ای از ایلات کرد ایران هستندکه در: کلیایی کرمانشاه، همدان، اصفهان،کردستان، افندآباد، چهارکاوه و علی‌وردی، دهی از دهستان‌های نازلو بخش حومه‌ی ارومیه، نام یکی از دهستانهای قروه شهرستان سنندج ودهی از دهستان خدابنده لو از قروه سنندج. لک نام طایفه‌ای ازایلات کرد ایران که در کرمانشاه، همدان، اصفهان، کردستان مسکن دارند. (ر.ک.دهخدا،1372:12/ 17432 – 17433)، “چون در آغاز پیدایی و تجمع خود حدوداً صدهزار خانه بوده اند، آنهارا (لک)یعنی صدهزارخانه نامیدند.” و لک واژهای اوستایی است و به معنی صد هزار واحد شمارش است. (همان:17433)
لکی ولری دو گویش مردمان لرستان است. در فرهنگ فارس اسدی [لَک، لَکا ولاک] با واژه رنگ سرخ مترادف دانسته است، برهان قاطع آن را بر اکراد صحرانشین اطلاق کرده، رابینو مهاجرت قوم لک دلفان و سلسله را از ماهیدشت کرمانشاه در زمان شاه عباس صفوی می‌داند. (ر.ک. فتح الهی،1389: 71)
زندگی‌نامه‌ی ملاپریشان
ملاپریشان عارف وشاعرمعروف نیمه دوم سده هشتم هجری قمری است.