ه هنگامی که اسب محبوب سلطان موسوم به “شبدیز” مرد و کسی را جرأت اظهار آن نبود، باربد نغمه ای در این زمینه سرود و خسرو را از حادثه آگاه نمود. در صورتی که شاه گفته بود هر کس خبر مرگ شبدیز را بدهد کشته خواهد شد ولی باربد به سبکی هنرمندانه پادشاه را از این خبر آگاه کرد. خسرو با تغییر خاطر پرسید: وای بر تو، شبدیز مرد؟ باربد جواب داد: تو خود گفتی.
نظامی اسامی سی لحن باربد را که برای سی روز ماه سروده در مثنوی خسرو و شیرین آورده است.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

به گفته ی وی پس از این که سه روز خسروپرویز از مرگ بهرام ماتم زده و دلتنگ بود روز چهارم مجلس بزمی آراست:
سه روز اندوه خورد از بهر بهرام چهارم روز مجلس تازه کردند ملک چون شد زنوش ساقیان مست طلب فرمود کردن، باربد را در آمد باربد چون بلبل مست ز صد دستان که او را بود در ساز ببربط چون سر زخمه در آورد .نه با تخت آشنا می شد نه با جام غناها را بلند آوازه کردند غم دیدار شیرین بردش از دست وزو درمان طلب شد درد خود را گرفته بربی چون آب در دست گزیده کرد سی لحن خوش آواز زر ود خشک بانگ تر بر آورد . نام هائی که نظامی در خسرو و شیرین آورده معلوم نیست همان نغمه های اختراعی باربد باشد ولی چون نام اغلب آن ها فارسی خالص است و دیگران هم همین نام ها را کم و بیش قبل از او ذکر کرده اند می توان با حدس نزدیک به یقین گفت که این همان نغمات یادگار دوره ی ساسانیست از قبیل:
گنج باد آورد، آرایش خورشید، مشکدانه، نیمروز، رامش، جان، نوشین باده، نوروز، شبدیز، لبک دری، سبز در سبز، سروستان، کین ایرج، باغ شیرین …
دیگر از موسیقی دان های این دوزه “نکیسا” می باشد که وی را در نواختن چنگ ماهر دانسته اند. دیگر “بامشاد” و “رامتین” یا “رامین” و آزادوار چنگی که آن ها نیز از مطربان و مغنیان و رامشگران دوره ی خسرو و پرویز بوده اند.
بعضی از تاریخ نویسان نام الحان قدیم موسیقی ما را گرد آورده و در این که کدام یک از آن ها مربوط به دوره ساسانی است سخن ها گفته اند. از جمله استاد فقید عباس اقبال آشتیانی در اثر تتبع و کاوش در فرهنگ ها و دیوان شاعران پیشین نام عده ای از نغمات موسیقی را جمع آورده و در کتاب شعر در موسیقی در ایران به چاپ رسانده است.
اینک برای نمونه نام چند نغمه ی دیگر را از میان نام هائی که وی یافته و مربوط به دوره ی ساسانی دانسته ذکر می کنم:
پالیزان، سبزبهار، یاغ سیاوشان، راه گل، شادباد، تخت، اردشیر، گنج سوخته، دل انگیزان، چکاوک، خسروانی، نوروز (بزرک، کوچک خارا) جامه دران، نهفت، در غم، گلزار، روشن، چراغ، گل نوش، زیر افکن.
از میان نغمه های فوق آهنگ هائی به نام چکاوک و نوروز (در همایون)، خسروانی (در ماهور)، جامه دران (در اصفهان)، زیرافکن یا زیرافکند (در شور) و نهفت (در نوا) هنوز هم جزء دستگاه های موسیقی ما باقی مانده و معلوم نیست چه تغییراتی در آن ها راه یافته زیرا در این مدت دراز تنها از استاد بشاگرد بطور شفاهی آموخته شده و سینه به سینه به ما رسیده و فقط در سال های اخیر که خط موسیقی معمول شده نوشته شده است.
در این که این آهنگ ها چگونه بوده، آیا با کلام تؤام بوده یا موسیقی بی آواز بوده، اطلاعی نداریم تنها راجع به برخی از آن ها اشاراتی در کتاب های قدیم دیده می شود. مثلاً بنا به نوشته ی “گریستن سن” در کتاب “امپراطوری ساسانی” یکی از سی لحن باربد “گنج بادآورد” بوده و مشهور است که این آهنگ را باربد به افتخار سردار ایرانی “شهر براز” فاتح مصر ساخته است و منظور از نام گذاری این بوده که گنج هائی که امپراتور رم از “کنستاتینوپل” بار کشتی کرده بوده به وسیله ی باد به ساحل افتاده و نصیب سردار ایرانی شده است.
دیگر داستانی است در مورد آهنگ “شبدیز” که قبلاً به آن اشاره شد.
درباره ی نغمه ی “جامه دران” در فرهنگ سخن آرا چنین آمده است: “جامه دران نام راهیست از تصانیف نکیسا” وی از نوازندگان دوره ساسانی است. برخی هم او را یونانی دانسته اند. “گویند نکیسا این نوا را چنان خوب نواخت که حضار مجلس همه جامه ها به تن پاره کردند و مدهوش شدند”. وحشی بافقی چنین گفته است:
مطرب بنوائی ره ما بی خبران زن تا جامه درانیم ره1 جامه دران را
دیگر “نوروز” است که به نام جشن باستانی و ملی ایران نامیده شده و به نام های مختلف مانند نوروز بزرگ، نوروز کوچک، نوروز خارا و نوروز کیقبادی در کتب قدیم ضبط گردیده ولی بعدها نوروز بزرگ و کوچک از میان رفته و “نوروز صبا” جایش را گرفته و عجب تر اینکه در کتاب های دوران بعد “نوروز عجم” و “نوروز عرب” هم مذکور است و در ردیفی که هم اکنون از موسیقی ایران در دست ماست سه نغمه به نام نوروز موجود می باشد:
1- نوروز صبا که در پرده ی “چکاوک” است و از پرده ی “بیداد” شروع می شود.
2- نوروز عرب که در پرده ی چکاوک توقف می کند.
3- نوروز خارا که به پرده ی چکاوک فرود می آید.
در واقع این سه نغمه فعلاً از فروع چکاوک و بیداد محسوب می شود.
دیگر آهنگ “خسروانیم است که از الحان بسیار قدیمی است و هم اکنون در دستگاه ماهور نواخته می شود.
در برهان قاطع چنین آمده: “نام نوعی از لحن است، گویند باربد جهرمی که در بربط نوازی استاد بوده به نام لحون و اغانی خود را در مجلس خسرو پرویز بر نثر نهاده بود یعنی نظم نمی نواخت و آن نثر مسجع بود، مبتنی بر مدح و آفرین خسرو و این قسم لحون و اغانی را خسروانی خوانند، چه خسرو را پسند خاطر شده به این نام موسوم ساخت و نوای خسروانی هم گفته اند.”
در فرهنگ انجمن آرا چنین آمده:
“راه خسروانی یعنی نغمه و آهنگ خاص که به خسروانی معروف است” امیرخسرو دهلوی گوید: