ان و مشرکان) و دشمن داخلی(منافقین) مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل پایانی در بخش اول موضوعِ شیوههای مبارزه دشمنان از دیدگاه قرآن کریم و در بخش دوم موضوع ِشیوههای مبارزه با دشمنان از دیدگاه قرآن کریم مورد بررسی قرار گرفته است و در پایان نتیجهگیری از مباحث مطرح شده در این پایاننامه بیان شده است.
امید است این اثر ناچیز در خدمت اسلام و فرهنگ شیعی و معارف اهل بیت (ع) مورد عنایت صاحب ولایت و ذخیره آخرت قرار گیرد.

جواد جمشیدی حسن آبادی
زمستان1390
فصل اوّل
کلیّات
فصل اوّل: کلیّات
1-1) طرح تحقیق:
1-1-1) بیان مسأله:
یکی از اساسیترین شرایط موفقیّت یک فرد یا جامعه در تمامی عرصهها شناخت دشمن است و هرگاه آدمی در پهنه طبیعی دشمن را شناخت به موفقیت دست خواهد یافت.
انسان در ابتدا زندگى کوچک و ساده‏اى داشت و دشمنان خویش ‏را به راحتى مى‏دید و با ابزارهاىِ ساده به مقابله با آنان برمى‏خاست و خود را از گزند آنان در امان مى‏داشت. اما یکى از مشکلات انسان امروز عدم شناخت دشمن خویش است. در واقع دشمنان انسان با ابزارهاى پیشرفته و با به کارگیرى انواع روش هاى جنگ روانى خود را از او مخفى داشته و در لباس دوست ضربات خود را بر او وارد مى‏کنند، بنابراین بیتفاوتی نسبت به دوست و دشمن و انکار دوستی و دشمنی و خودی و غیر خودی و اشتباه درشناخت دوست و دشمن باعث وارد شدن بزرگترین ضربهها بر پیکر جوامع انسانی می شود. تا جایی که یکی از ضعفهای اساسی عامه مسلمان از صدر اسلام به ویژه زمان حکومت امام علی (علیه السّلام) تاکنون نشناختن دشمن یا ضعف در دشمن شناسی بوده است همین امر موجب شکست و از دست دادن حکومت و عملی نشدن بسیاری از احکام اسلام بوده و هست. بنابراین در این تحقیق به دنبال آن بودهایم که به معرفی دشمنان از دیدگاه قرآن کریم پرداخته و با توجه به آیات ِقرآن کریم، انواع دشمنان و شیوه هایِ دشمنی آنها و همچنین راههای مقابله در برابر آنها مورد بررسی قرار گیرد.
1-1-2) اهمیّت و ضرورت تحقیق:
از آنجا که انسان ها در معرض آسیبهای دشمنان قرار میگیرند و دشمنان دائماً افراد و جوامع را تهدید میکنند بنابراین شناخت دشمن از جنبههای مختلف فردی و اجتماعی بسیار مهم می باشد و از آنجا که علم انسان در شناخت دوست و دشمنِ خود، کافی نیست لذا وحی و قرآن به کمک او آمده و با آموزههایِ خود، انسان را در شناخت هرچه بهتر دشمن، یاری نموده اند و آیات گوناگونی این مهم را تبیین نمودهاند لذا تدوین پایان نامه ای با این عنوان و در این شرایط که دشمنان از هر طرف درصدد ضربه زدن به اسلام می باشند، بیش از پیش ضرورت و اهمیّت مییابد.
1-1-3) سؤالات تحقیق:
هر تحقیقی بر اساس سؤالات مطرح و پیگیری میشود که بحث و تحقیق حول و حوش آن سؤالات انجام میگردد. در این تحقیق نیز سؤالات مطرح و مورد بررسی قرار گرفته است.
1) از دیدگاه قرآن کریم دشمنان انسان چه کسانی هستند؟
2) مؤلفهها و ویژگیهای ِدشمنان از دیدگاه قرآن کریم چیست؟
3) شیوهها و شگردهایِ دشمنان در مبارزه با مسلمانان از دیدگاه قرآن کریم کدام است؟
4) روشهای مقابله با دشمنان از دیدگاه قرآن کریم کدام است؟
1-1-4) فرضیههای تحقیق:
1) دشمنان انسان از دیدگاه قرآن کریم، شیطان و همراهان او، نفس امّاره، برخی از همسران و فرزندان، یهودیان و برخی از اهل کتاب، کفّار، مشرکان و منافقین هستند.
2) مؤلفه‌ها و ویژگی‌های دشمنان از دیدگاه قرآن کریم عبارت است از: پیمان‌شکنی، جهل و نادانی، استکبار، هواپرستی، فریبکاری، بخل و ولایت ستیزی.
3) شیوهها و شگردهایِ دشمنان در مبارزه با مسلمانان از دیدگاه قرآن عبارتند از:
الف) مبارزهی دشمنان با رهبران دینی.
ب) مبارزهی دشمنان برای تضعیف مبانی مکتب اسلام.
ج) مبارزهی دشمنان با پیروان مکتب توحیدی.
4) روشهای مقابله با دشمنان(دشمنان ایمانی?درونی یا پنهان?، دشمنان خارجی- سیاسی و دشمنان داخلی- سیاسی) از دیدگاه قرآن کریم به ترتیب عبارتند از: ایمان و توکل، ترک معصیّت، یاد خدا، پناه بردن به خدا، تزکیّه نفس، ترس از خدا، قطع هرگونه ارتباط و دوستی، صبر و تقوا، اعلان موضع صریح مبنی بر بیزاری از دشمنان، مبارزه فرهنگی به وسیله قرآن، مجهز شدن به سلاح روز، مبارزه قهرآمیز و جهاد با دشمنان، افشاگری، بصیرت دینی و حذر ( هوشیاری و احتیاط).
1-1-5) پیشینهی تحقیق:
دربارهی این موضوع، مقالات و کتابهای گوناگون نوشته شده است که مهّمترین آنها عبارتند از:
الف) کتابها:
1. برهانیان، عبدالحسین، دشمنشناسی در قرآن، تهران، پژوهشکده تحقیقات اسلامی معاونت سپاه، بیتا.
2. جعفری، رحمت و دهشیری، حسن، دشمنشناسی از دیدگاه قرآن، قم، انتشارات دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم،1383ش.
3. حسینی، سید کمال، دشمنشناسی، تهران، انتشارات لوح محفوظ، چاپ اول، 1385ش.
4. کاشفی، محمدرضا، نگاهیقرآنی به دوست و دشمن، تهران، کانون اندیشهجوان، چاپچهارم،1387ش.
اما یک نوشتاری که به صورت منظم و در عین حال به صورت جامع به جنبههای مختلف موضوع توجه کند کمتر به چشم میخورد. کتاب”دشمنشناسی از دیدگاه قرآن کریم” نوشته رحمت جعفری و حسن دهشیری در سال 1383 به چاپ رسیده است. در این کتاب بحث دشمنشناسی به صورت مختصر مورد بررسی قرار گرفته است، دیگر کتابها و مقالات در این موضوع براساس این کتاب و با حداقل تغییر در روش و چارچوب و محتوایِ آن و در برخی موارد تکرار مطالب از این کتاب در کتابها و مقالاتشان بوده است، از آنجا که این کتاب خود نیز دارای عیبها و کاستیهایی بوده است که در زیر به برخی از آنها اشاره میشود، این کاستیها در آثار بعدی که متأثر از آن بوده نیز تا حدودی دیده میشود. در این پایاننامه با توجه به مهّم و کاربردی بودن این موضوع، سعی شده که با یک تقسیمبندی نسبتاً جدید و جامع به ابعاد مختلف بحث پرداخته شود و تا حدودی این عیبها و کاستیها برطرف شود.
نگارنده مدعی است که در آثار موجود اشکالات و ایراداتی وجود دارد از جمله:
الف) عدم ترتیب منطقی مباحث در بیشتر این آثار، لذا در این تحقیق، سعی شده این نقیصه تا حدودی برطرف شود و مطالب با نظم و ترتیب منطقی در کنار یکدیگر بیان شوند.
ب) عدم تقسیمبندی درست مطالب یا حداقل تقسیمبندی ناقص. به عنوان مثال: تقریباً در همهی آثار قبلی، دشمنان بدون تقسیمبندی مناسب یا حداقل تقسیمبندی ناقص بیان شدهاند و در برخی آثار، نام هیچ دشمنی را بیان نکرده است برای نمونه در کتاب “دشمنشناسی از دیدگاه قرآن کریم” نوشته رحمت جعفری و حسن دهشیری، هیچ اشارهای به انواع دشمنان از دیدگاه قرآن کریم نشده و همچنین در این کتاب عنوانی از دشمنان(نفس امّاره، شیطان، کفار، یهود و منافقان) که به معرفی آنها بپردازد، نیامده است در دیگر آثار نیز تا حدودی چنین است اما در این تحقیق دشمنان گوناگون از نگاه قرآن کریم در یک تقسیمبندی به سه گروه(دشمنان ایمانی، دشمنان خارجی و دشمنان داخلی) تقسیم شده و آنگاه با استفاده از کتاب معجم المفهرس، آیات مربوط به آنها از قرآن کریم انتخاب شده و با توجه به کتب تفسیری مختلف، نکات تفسیری پیرامون آن نوع دشمن و صفات و ویژگیها و روش دشمنی آنها و همچنین روش مقابله و دفاع در برابر آنها بیان شده است و این در نوع خود، امری نو و جدید میباشد.
ج) در اکثر قریب به اتفاق آثار موجود(ازجمله کتاب دشمنشناسی اثر جعفری، کتاب دشمنشناسی اثر سید کمال حسینی و کتاب دشمنشناسی اثر برهانیان) ذیل هر عنوان یک یا دو آیه آورده شده است و در تفسیر همین آیه نیز، تنها به چند کتاب تفسیری(که در اغلب موارد تنها به دو تفسیر المیزان و تفسیر نمونه)، مراجعه شده است ولی در این تحقیق، در اکثر موارد ذیل عناوین، بیش از سه یا چهار آیه بیان شده و در تفسیر این آیات به تفاسیر مختلف مراجعه شده و نکات تفسیری آنها بیان شده است به گونهای که در این اثر از بیش از چهل کتاب تفسیری اعمّ از فارسی و عربی استفاده شده است علاوه بر اینکه به کتابهای مختلف پیرامون موضوع نیز مراجعه شده است و این خود باعث اتقان مطالب تحقیق میشود و این نیز در نوع خود، امری نو در محتوای تحقیق نسبت به آثار قبلی است.
نگارنده مدعی نیست که تحقیق حاضر عاری از عیب و ایراد است اما نهایت تلاش خود را انجام داده تا حداقل ایراد و اشکال را داشته و جامع