ی و در مرتبه دانی است ولی با توجه و درایت برایش معلوم خواهد شد که وجودش نورانی و اوصافش چون صفات الهی نامتناهی است. انسان در ساحت عرفان وجودش به ابدان نیست که با حیوان مساوق باشد و در خور و خواب و شهوت مستغرق باشد بلکه او مرآت جمال حق و بر فرشتگان زمین و آسمان رب باشد. او مصغر عالم کبیر است، لذا در نگاه عارفان، انسان عالم اصغر وعالم، انسان اکبر نامیده شد. “وجود انسان‏ عصاره تمام عالَم‏ و تمام موجودات است و وجودش یک نقشه کوچکى مى‏باشد که از روى نقشه بزرگ عالم و کون کبیر از عقل اول تا آخرین نقطه وجود برداشته شده است و این وجود انسانى همانند یک نقشه کوچکى است که از وجود کل عالم کبیر برداشته شده است.”27‏ این انسان‏ یک عالم‏ صغیر است و سراسر عالم‏ کبیر در سراسر قامت وجودیه اوست، به طورى که اگر این یک فرد انسان‏ را منشرح کرده و باز نموده و بسط بدهد، کاملًا با عالم‏ کبیر، مانند انطباق مثل بر مثل، منطبق مى‏باشد، پس هر چه در عالم‏ کبیر هست، در این انسان‏ و عالم صغیر هست و این انسان‏ هر چه مى‏داند، آن را از مطالعه ذات و وجود خود مى‏فهمد بدون اینکه به خارج و عالم کبیر راهى داشته باشد. بلى چون آن چه در خودش است با خارج ربط دارد؛ یعنى خارج مثل اوست، لذا خارج به وسیله او منکشف مى‏شود.28
معنای انسان و حقیقت او در علم عرفان و جایگاه او نزد عارفان در ارفع درجات نمایان است؛ چرا که ماخذ ایشان در تبیین انسان متون مقدس اسلام است و قطعا کلامشان آمیخته با استدلال و برهان است و به همین جهت میتوان اذعان نمود که عرفان نسبت به بقایای علوم زعیم و سلطان است.
2. انسان در قرآن
با توجه به تعریف انسان در اصطلاح حکمت و عرفان، نگاهی به قرآن انداخته تا معنای آن را از کلام وحیانی جویا شویم. تدقیق و تحقیق در آیات الهی نکتهای دقیق و ظریف را در باب انسان به اثبات میرساند. انسان از نگاه قرآن، به تمام معنا موجودی با اتقان و عاری از هرگونه عیوب و نقصان است، خلیفه خدای سبحان و مسجود تمام فرشتگان است. تک بعدی بودن برای ساحت وجودی انسان نابسامان است چرا که علاوه بر جسم مادی دارای روحی متعالی از جانب حی سبحان است بدین جهت هرگونه مطالعه در انسان بدون لحاظ جنبه معنوی و روحی توام با عیب و نقصان است و چون حیطه علوم محدود است بنابراین تعریفشان از انسان ناتمام است. پس بهترین تعریف از انسان که شناخت ما را نسبت به او کامل میکند قرآن است. با توجه به این مطلب باید گفت که انسان از نگاه قرآن دارای دو بعد مادی و معنوی و به تعبیری دارای جسم و جان است.