تفاده آب خاک و پراکنش ریشه گیاه زیتون، آزمایش مورد استفاده فاکتوریل در قالب طرح پایه بلوکهای کامل تصادفی با دو فاکتور بستر کاشت در 13 سطح و دور آبیاری با دو سطح، 26 تیمار، سه تکرار، 78 پلات آزمایشی انجام شده است. برای انجام این پژوهش، رقم مانزانیلا و همچنین مقادیر مورد نیاز سوپرجاذب مصنوعی (استوکوزوب) و طبیعی (ورمی کمپوست، کمپوست زباله شهری، تفاله زیتون، ضایعات برنج، کود دامی و زئولیت) تهیه گردید. پس از پایان آزمایش شاخصهای رشد گیاه شامل ارتفاع گیاه، وزن تر و خشک اندام هوایی، وزن تر و خشک ریشه، طول ریشه، کلروفیل، شاخه جانبی، قطر ساقه، غلظت نیتروژن و فسفر برگ اندازهگیری شد. نتایج حاصل نشان داد که استفاده از بستر کاشت سوپرجاذب و آبیاری تأثیر مثبت و معنیداری در سطح یک درصد بر شاخصهای ارتفاع گیاه، وزن تر و خشک اندام هوایی، وزن تر و خشک ریشه، طول ریشه، کلروفیل، شاخه جانبی، قطر ساقه، نیتروژن و فسفر داشت. در واکنش متقابل بستر کاشت و آبیاری بهترین نتایج نیز در ارتفاع گیاه، وزن خشک ریشه، وزن خشک برگ و غلظت نیتروژن مشاهده شد. همچنین بیشترین ارتفاع گیاه و وزن خشک ریشه در تیمار سوپرجاذب 10 گرم در کیلوگرم خاک و دور آبیاری 5 روز مشاهده شد.
واژگان کلیدی: زیتون، سوپرجاذب، دورآبیاری، ورمیکمپوست

فصل اول
مقدمه و کلیات
مقدمه
باتوجه به این که در کشور ایران اقلیم خشک و نیمه خشک اغلب مناطق را تحت تأثیر قرار داده و به خصوص خشکسالیهای اخیر بر این مشکل افزوده است. هریک از گیاهان به طور اعم و گیاهان باغی به طور اخص دارای یک حداقل نیاز آبی برای رشد و تولید عملکرد مطلوب هستند .در صورتی که این حداقل نیاز، به دلایلی نتواند فراهم شود، گیاه مواجه با تنش خشکی می‌شود. درصورت بروز تنش خشکی در مراحل رشدی حساس به کمبود آب، نظیر جوانه زنی بذر و گلدهی، صدمات جبران ناپذیری به محصول وارد میشود. کاربرد و اختلاط برخی مواد افزودنی نظیر بقایای گیاهی، کود دامی، کود کمپوست و مواد پلیمری سوپرجاذب می توانند مقادیر متفاوتی آب را در خود ذخیره نموده تا در مواقع کم آبی مورد استفاده گیاه قرار گیرد.
سوپرجاذبها موجب جذب سریع و به مقدار قابل ملاحظه آب، در خود میشوند. تحقیقات انجام شده روی تاثیر آنها در خاک و در شرایط کم آبی روی برخی گیاهان موفقیت آمیز بوده و این خود به دلیل مناسب بودن قیمت، سهولت ساخت و مصرف و طیف وسیع کاربرد آنها است (ظهوریان مهر، 2003). این مواد همچنین در پزشکی و در ترکیبات داروهایی که نیاز به کنترل آزاد سازی مواد موثره دارند به کار می رود (پیپاس، 1990). از موارد دیگر کاربرد آنها می توان به استفاده در پوشک بچه به عنوان جاذب رطوبت (ظهوریان مهر، 2003)، کاتالیزور برخی واکنشها، در ترکیب رزینهای تبادل کننده یونها و در اطفای حریق اشاره نمود. در کشاورزی از سوپرجاذبها به عنوان یک ماده افزودنی به خاک به منظور ذخیره عناصر غذایی، در تولید گیاهان داروئی و نیز به عنوان ابر ذخیره کننده آب درخاک استفاده میشوند (کبیری، 1381).
امکان استفاده از ضایعات آلی کشاورزی و یا سوپرجاذبهای مصنوعی علاوه بر اثرات مثبت برخصوصیات فیزیکی خاکها میتواند گامی اساسی در جلوگیری از اثرات متحمل زیست محیطی ضایعات کشاورزی باشد. سالانه میلیونها تن ضایعات کشاورزی، دامی و شهری در سطح کشور تولید میشود که میتواند سهمی در تأمین ماده آلی خاک داشته باشد ولی متاسفانه قسمت اعظم آن یا سوازنده شده و یا در گوشهای رها گردیده و موجبات آلودگی محیط زیست را فراهم مینماید (سماوات، 1382). با توجه به کمبود آب و همچنین سیاست وزارت جهاد کشاورزی مبنی بر افزایش سطح زیر کشت باغات و استفاده بهینه از آبهای موجود و جمع روانابها، استفاده از شیوههای مناسب کاشت، ارقام مقاوم و استفاده از مواد جاذب رطوبت ضروری میباشد. لذا به نظر میرسد در جهت استفاده مناسب از آبهای در دسترس، نیاز به برنامهریزی مناسب و همچنین استفاده از مواد مختلف در جهت افزایش راندمان میباشد. معضل کمبود آب همواره و در همه حال گریبانگیر فعالیتهای کشاورزی، صنعتی و … بوده است. با توجه به هزینههای آب مصرفی، برق، تجهیزات آبیاری و هزینههای کارگری در طول سال، افزایش قدرت نگهداری آب در خاک و حفظ ذخیره رطوبتی خاک و متعاقب آن کاهش تعداد دورهای آبیاری میتواند منجر به کاهش هزینه تولید گردد. اعمال مدیریت صحیح و به کارگیری تکنیکهای پیشرفته به منظور حفظ ذخیره رطوبتی خاک و افزایش ظرفیت نگهداری آب در خاک از جمله اقدامات مؤثر برای افزایش راندمان آبیاری و در نتیجه بهبود بهرهبرداری از منابع محدود آب کشور میباشد. برای دستیابی به اهداف فوق الذکر (حفظ ذخیره رطوبتی و افزایش ظرفیت نگهداری آب در خاک)، انجام اقداماتی نظیر استفاده از کود سبز و آلی، مالچ گیاهی و مصنوعی، ایجاد پوشش گیاهی و یا استفاده از مواد اصلاحکننده نظیر تورب، پرلیت، پیت، لیکا، پلیمرها و مواد طبیعی غنی شده نظیر زئوپلانت میسر میباشد.
امکان استفاده از ضایعات آلی کشاورزی و یا سوپرجاذبهای مصنوعی علاوه بر اثرات مثبت بر خصوصیات فیزیکی خاکها میتواند گامی اساسی در جلوگیری از اثرات محتمل زیست محیطی ضایعات کشاورزی باشد. سالانه میلیونها تن ضایعات کشاورزی، دامی و شهری در سطح کشور تولید میشود که میتواند سهمی در تامین ماده آلی خاک داشته باشد، ولی متأسفانه قسمت اعظم آن یا سوزانده شده و یا در گوشهای رها گردیده و موجبات آلودگی محیط زیست را فراهم مینماید (سماوات، 1382). مواد آلی به علت تولید مواد چسبنده و ترکیبات با بار منفی سبب به هم چسبیبدن ذرات خاک شده و ساختمان خاک را بهبود میبخشند. بنابراین، مواد آلی سبب افزایش تخلخل خاک، تهویه و نفوذپذیری آب در خاک میشوند (ابراهیمی و همکاران، 1382).
مواد آلی سبب کاهش تبخیر و تعرق، افزایش نگهداری آب به ویژه در خاکهای سبک بافت، کاهش شکاف و ترک در سطح خاک به ویژه در خاکهای ریز بافت، بهبود و اصلاح خاکدانه سازی و جلوگیری از تراکم پذیری خاکها میشوند (اسدی رحمانی، 1378). همچنین با توجه به تولید و عرضه مواد جاذب رطوبت به عنوان اصلاح کننده خاک، این مواد میتوانند موجب جذب رطوبت ناشی از بارشهای ناچیز در مناطق خشک، جذب بیشتر آب آبیاری و نگهداشت آنها در خاک شده و از این طریق مانع از تنشهای رطوبتی و عدم موفقیت برنامههای آبیاری در این گونه مناطق شوند.

1-1- شرایط اکولوژیکی زیتون
زیتون درختی نسبتاً کم ‌نیاز و مخصوص منطقه مدیترانه است. این منطقه دارای زمستان‎های مرطوب و ملایم، تابستان‎های گرم و بدون باران است. البته زیتون می‎تواند آب و هوای نیمه سرد را هم تا حدودی تحمل کند، به شرط آن که حداقل درجه حرارت در زمستان از 7- درجه سانتیگراد پائین‎تر نرود، زیرا که از سرما آسیب می‌بیند. حتی پس از برداشت محصول نیز زمانی که گیاه در حال استراحت باشد، اگر دمای منطقه به 7- درجه سانتی‌گراد برسد، نه تنها برای رقم‎های مقاوم به سرما، بلکه برای کلیه رقم‎هایی که در حال خواب هستند خطرناک خواهد بود. زیتون حداقل هفت ماه از سال به متوسط دمای 21 تا 25 درجه سانتی‌گراد نیاز دارد و گرما را تا 50 درجه سانتی گراد تحمل می‌کند و برای تولید محصول اقتصادی از 200 تا 1400 ساعت دمای بین 15-7 درجه سانتی‌گراد نیاز دارد. در مناطقی که مقدار بارندگی در حدود 400 تا 600 میلی‌متر است به صورت دیم نیز کشت می‎شود (عصمتی، 1377).

1-2- مشخصات گیاه شناسی زیتون
زیتون از گیاهان دو لپه و متعلق به خانواده Oleaceae می‌باشد. در این خانواده جنس‌های زیادی وجود دارد که اغلب آنها در نواحی گرمسیری یا نیمه‌گرمسیری رشد و نمو می‌کنند. زیتون‌های تجاری متعلق به گونهOlea europae L. هستند که جز 20 گونه Olea موجود در نواحی گرمسیری و نیمه‌گرمسیری جهان می‌باشند (عصمتی، 1377). زیتون یک درخت همیشه سبز با عمر طولانی است که قدمت آن در حدود 6000 سال گزارش شده است. چوب آن در برابر پوسیدگی مقاوم است و وقتی که قسمت‌های بالای درخت در اثر خسارت وسایل مکانیکی یا شرایط نامساعد محیطی از بین می‌رود، رشد جدید از سیستم ریشه آن به وجود می‌آید. وقتی که زیتون از طریق بذر یا قلمه تکثیر می‎شود، سیستم ریشه‌ای آن به طور معمول کم عمق است و حتی در خاک‌های عمیق بیش از 150 سانتی‌متر در زمین گسترده نمی‌شود. در بخش‌های هوایی درخت، اعضای تشکیل دهنده آن با تراکم بالا، میانگره‎های کوتاه و شاخ و برگ متراکم دیده می‎‎شود که نور به آسانی نمی‌تواند به داخل درخت نفوذ کند